Mathematical  Culture and Thought

Mathematical Culture and Thought

Mirza Nezam de Gaffary‎: ‎The Loneliest Mathematician

Document Type : Original

Author
Liverpool John Moores University‎, َ‎England
Abstract
Mirza Nezam‎, ‎a mathematician of the Qajar era educated in France‎, ‎endeavored to Persianize the mathematical knowledge he acquired by devising a Farsi-inspired notation system‎. ‎This task was daunting‎, ‎given Iran's significant mathematical lag compared to Europe‎. ‎Did he succeed? The answer may be known‎, ‎but not the extent of his attempt‎. ‎Now‎, ‎recent discoveries of his extensive mathematical writings provide‎, ‎for the first time‎, ‎an opportunity to assess his efforts comprehensively‎. ‎These findings enable a closer examination of his attempts and their implications within Iran's mathematical progress‎. ‎This paper not only recounts Mirza Nezam's life but also delves into his mathematical contributions‎, ‎arguing that his work represents a unique anomaly that defies comparison with the prevailing mathematical practices of his era in Iran.
.
Keywords

Subjects


[۱] اصغری، امیر، عبدالغفار اصفهانی کیست؟ (مشاهده شده در تاریخ آذر ۱۴۰۲)
https://amirasghari.com/mirza.
[۲] اصغری، امیر، غلامحسین رهنما کیست؟ (مشاهده شده در تاریخ آذر ۱۴۰۲)
https://amirasghari.com/rahnama.
[۳] اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، تاریخ منتظم ناصری، چاپ محمداسماعیل رضوانی، دنیای کتاب، تهران
۱۳۶۷.
[۴] بلخاری قهی، حسن؛ جاللی، نادره؛ قنبری، امید، زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی استاد سید عبدالله انوار (انوارنامه)، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران، ۱۳۹۶.
[۵] بهاالدین عاملی [شیخ بهایی]، خلاصه الحساب، کتابخانه مجلس شورای اسلامی، شماره نسخه ۱۳۲۳۷.
[۶] حسیبی، ریاب، قحطی و گرانی در سال ۱۲۸۷ و ۱۲۸۸ ه.ق، مجله گنجینه اسناد، ۸-۷، ۱۳۷۱.
[۷] دولت آبادی، یحیی، حیات یحیی، فردوسی، تهران، ۱۳۷۱.
[۸] ذهنی تهرانی، سید محمدجواد، اللباب (شرح فارسی بر خلاصه الحساب شیخ بهائی)، نشر حاذق، تهران، ۱۳۷۱.
[۹] رشیدی، علیرضا؛ قنبریان، علی، بررسی زندگانی چهارتن از رجال دودمان غفاری کاشانی، تاریخنامه خوارزمی، ۹ (۱۴۰۱)، شماره ۳۸، ۱۴-۴۷.
[۱۰] رشید یاسمی، غلامرضا، مقاله‌ها و رساله‌ها، به کوشش ایرج افشار، مجموعه انتشارات ادبی و تاریخی موقوفات دکتر محمود افشار یزدی، تهران، ۱۳۷۳. 
[۱۱] زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی میرزا عبدالغفار نجم‌الملک، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران، ۱۳۸۳.
[۱۲] سادات بیگدلی، سید محمود؛ شریف زاده، اکبر، روزنامه خاطرات مهندس‌الممالک غفاری، دوفصلنامه علمی کاشان‌شناسی، ۲۲ (۱۳۹۸)، ۱۱۵-۱۴۲.
[۱۳] سپهر، احمدعلی [مورخ‌الدوله]، ایران در جنگ بزرگ ۱۹۱۴-۱۹۱۸، بی‌نا، بی‌جا، ۱۳۳۶.
[۱۴] سپهر، عبدالحسین [ملک‌المورخین]، مرآت‌الواقیع مظفری، ویراستار عبدالحسین نوایی، مؤسسه نشر میراث مکتوب، تهران، ۱۳۸۶.
[۱۵] سلیمانی‌تبار، محمد، نخستین آثار نگاشته‌شده در فیزیک جدید در دوران قاجار، تا سال ۱۳۰۰ ه.ق، تاریخ علم، ۱۲ (۱۳۹۳)، شماره ۲، ۲۷۶-۲۹۵.
[۱۶] سید بنکدار، سیدمسعود؛ محمدی آیین، شهرزاد، ناصرالدین‌شاه در جستجوی معادن طلا، گنجینه اسناد، ۲۸ (۱۳۹۷)، دفتر ۴، ۲۶-۵۰.
[۱۷] شاملو، احمد، روزنامه سفر میمنت از ایالات متفرقه امریک، انتشارات مازیار، تهران، ۱۳۹۳.
[۱۸] غفاری، ابراهیم، تاریخچه و شجره خاندان غفاری کاشانی، در فرهنگ ایران زمین، ۲۰ (۱۳۵۳)، ۱۴۵-۲۰۵.
[۱۹] غفاری، محمدعلی، خاطرات و اسناد محمدعلی غفاری، نایب اول پیشخدمت باشی (تاریخ غفاری)، به کوشش منصوره اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان، نشر تاریخ ایران، تهران، ۱۳۶۱.
[۲۰] فاتح، مصطفی، پنجاه سال نفت ایران، انتشارات شرکت سهامی چهر، تهران، ۱۳۳۵.
[۲۱] قاسملو فرید، رهیافتی به تاریخ ریاضیات در ایران معاصر، انتشارات فاطمی، تهران، ۱۳۹۶.
[۲۲] قانون تأسیس دانشگاه، تعلیم و تربیت، ۵ (۱۳۱۴)، شماره ۱.
[۲۳] کتاب نارنجی: گزارش‌های سیاسی وزارت امور خارجه روسیه تزاری درباره انقلاب مشروطه ایران، ج دوم، به کوشش احمد بشیری، نشر نور، تهران، ۱۳۶۶.
[۲۴] کشتمند، ناهید؛ امرایی، شمس‌الدین، بررسی قرارداد نفت دارسی براساس اسناد نیافته، تاریخنامه خوارزمی، ۸ (۱۳۹۴)، ۸۹-۱۰۷.
[۲۵] کوهستانی‌نژاد، مسعود، کتاب اخبار و احوال کتاب به روایت مطبوعات (۱۲۸۵-۱۳۰۴ شمسی)، خانه کتاب، تهران، ۱۳۹۵.
[۲۶] مدرسی چهاردهی، مرتضی، بزرگترین دانشمند ریاضی عصر ناصری – میرزا نظام‌الدین غفاری – مهندس‌الممالک، ارمغان، ۲۶ (۱۳۳۶)، شماره ۳، ۱۰۳-۱۱۰.
[۲۷] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من: تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، ج ۱، شرکت نشر کتاب هرمس، تهران، ۱۳۸۶.
[۲۸] مظفرالدین شاه قاجار، سفرنامه مبارکه همایونی (دومین)، مطبعه مبارکه شاهنشاهی، تهران، ۱۲۸۱.
[۲۹] ملک‌زاده، الهام، رؤسا، معلمان و کادر آموزشی و اداری مدرسه دارالفنون، گنجینه دارالفنون، ۴ (۱۴۰۰)، شماره ۱۳، ۳۳-۵۶.
[۳۰] محسن‌الدوله، مهدی، خاطرات محسن‌الدوله (زندگی‌نامه میرزا مهدی‌خان محسن‌الدوله شقاقی)، به کوشش حسینقلی‌خان شقاقی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۵۳.
[۳۱] مهندس‌الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی حساب تغییرات (Calcul des Variations)، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۱۱۵۳۸، ۱۲۵۲.
[۳۲] مهندس‌الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی روزنامۀ خاطرات مهندس‌الممالک غفاری، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۳۶۸۸۴، ۲۹ اسفند ۱۲۶۲.
[۳۳] مهندس‌الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی تحلیل بالنهایه صغیری؛ حساب تفاضلی، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۳۶۸۷۵، ۱۳ خرداد ۱۲۶۶.
[۳۴] مهندس‌الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی تحلیل بالنهایه صغیری؛ حساب اصلی، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۳۶۸۷۳.
[۳۵] مهندس‌الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی رساله مثلثات، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۳۶۵۴۷، ۱۴ مهر ۱۲۶۶.
[۳۶] مهندس‌الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی هندسه تحلیلی، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۳۶۸۷۴، ۱۸ اسفند ۱۲۶۶.
[۳۷] مهندس‌الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی قوی و حرکت کبری، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۳۶۸۸۳، ۲۸ تیر ۱۲۶۷.
[۳۸] مهندس‌الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی رساله در هندسه اعلی، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۳۶۵۴۶، ۵ فروردین ۱۲۷۶
[۳۹] مهندس الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی مفتاح الایافیت، شامل دو کتاب، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۱۳۶۵۴۴، بهمن ۱۲۷۶.
[۴۰] مهندس الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی قوی و حرکت وسطی، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۱۳۶۸۸۵، اسفند ۱۲۷۶.
[۴۱] مهندس الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی اصول محدّدین، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۱۳۶۸۸۷، اردیبهشت ۱۲۸۳.
[۴۲] مهندس الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی رساله مقدماتیه در هندسه تصویری، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۱۳۶۵۴۵، فروردین ۱۲۸۴.
[۴۳] مهندس الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی هندسه مسطحه، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۱۳۶۸۸۶، آبان ۱۲۸۸.
[۴۴] ناصرالدین شاه قاجار، روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه در سفر سوم فرنگستان (کتاب دوم)، مصحح محمداسماعیل رضوانی و فاطمه قاضیها، انتشارات سازمان اسناد ملی ایران، تهران، ۱۳۷۱.
[۴۵] نجم الدوله، عبدالغفار، حل مالاینحل، بی جا، بی نا، ۱۲۳۸.
[۴۶] نجم الدوله، عبدالغفار، کفایت الحساب، بی جا، بی نا، ۱۲۵۲.
[۴۷] نجم الدوله، عبدالغفار، تشخیص نقوس دارالخلافه، به کوشش ناصر پاکدامن، براساس مجله فرهنگ ایران زمین، بی نا، تهران، ۱۳۵۳.
[۴۸] نجم الدوله، عبدالغفار، بدایة الجبر: اصول جبر و مقابله نظری و عملی و مکاتیب ابتدائیه، بی نا، بی جا، ۱۲۸۰.
[۴۹] تبار، محمد، نجم الدوله و فیزیک، تاریخ علم، ۱۸ (۱۳۹۹)، شماره ۱، ۲۸۱-۳۲۲. نیک سرشت، ایرج؛ سلیمانی
[۵۰] وارث، مهدی؛ کلاشی، صباح قنبری، تعمیر و توسعه راه تهران-قم در دوران قاجار، تحقیقات تاریخ اجتماعی، ۱ (۱۳۹۰)، شماره ۲، ۱۰۱-۱۲۳.
[۵۱] هشترودی، محسن، مصاحبه با مجله ریاضی یکان، یکان، ۷ (۱۳۴۳)، ۵۳-۵۷.
[۵۲] فرخ، رکن‌الدین، تاریخچه کتاب و کتابخانه در ایران، هنر و مردم، ۷۲ (۱۳۴۷)، ۵۴-۶۰.
[۵۳] یغمایی، اقبال، میرزا نظام‌الدین مهندس الممالک وزیر علوم، آموزش و پرورش، ۴۶ (۱۳۴۶)، شماره ۷-۸، ۵۴-۶۰.
[۵۴] یغمایی، اقبال، غلامحسین رهنما، چهل و دومین وزیر فرهنگ، آموزش و پرورش (تعلیم و تربیت)، ۱۳۵۴، شماره ۴۳۰-۴۲۹، ص ۷.
[۵۵] یغمایی، اقبال، یادی از معلمان دارالفنون، آموزش و پرورش (تعلیم و تربیت)، ۴۷ (۱۳۵۷)، ۱۳۲-۱۴۹.
[۵۶] Atai, M. F., The Sending of Iranian Students to Europe (1811-1906), University of California, Berkeley, 1992.
[۵۷] Bell, E. T., Men of Mathematics, Simon and Schuster, New York, 1986.
[۵۸] Chasles, M., Traité de Géométrie Supérieure, Gauthier-Villars, 1880.
[۵۹] Cummings, S, Parker, A. E., D'Alembert, Lagrange, and reduction of order, Convergence, (2015). doi:10.4169/convergence20150901.
[۶۰] Duhamel, J. M. C., Éléments de Calcul Infinitesimal, vol.1, Mallet- Bachelier, 1860.
[۶۱] Ettlinger, H. J., A simple form of Duhamel's theorem and some new applications, Amer. Math. Monthly, 29 (1922), no. 7, 239-250.
[۶۲] Goldstine, H. H., A History of the Calculus of Variations from the 17th through the 19th Century, vol. 5, Springer Science & Business Media, New York, 2012.
[۶۳] Gray, J., Henri Poincaré: A Scientific Biography, Princeton University Press, Princeton, 2012.
[۶۴] Mirza-Nizam, M., Théorème sur les surfaces du second degré, Nouvelles Annales de Mathématiques, 3 (1864), 167-168.
[۶۵] Mirza-Nizam, M., Théorème sur les determinants, Nouvelles Annales de Mathématiques, 4 (1865), 500-504.
[۶۶] Mirza-Nizam, M., Note sur les cônes du second ordre, Nouvelles Annales de Mathématiques, 5 (1866), 105-118.
[۶۷] Moore, R. L., On Duhamel's theorem, Ann. of Math., 13 (1/4) (1911), 161-166.
[۶۸] Moore, R. L., Nouvelles annales de mathématiques, available at https://nouvelles-annales-poincare.univ-lorraine.fr/?p.
[۶۹] Polya, G., How to Solve It: A New Aspect of Mathematical Method, no. 246, Princeton University Press, Princeton, 2004.
[۷۰] Sigler, L., Fibonacci's Liber Abaci: A Translation into Modern English of Leonardo Pisano's Book of Calculation, Springer Science & Business Media, New York, 2003.
[۷۱] Sylvester, J. J., LVII. Note on elimination, The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science, 17 (111) (1840), 379-380.
 
Volume 42, Issue 2 - Serial Number 73
December 2023
Pages 221-263

  • Receive Date 22 December 2023
  • Revise Date 31 December 2023
  • Accept Date 31 December 2023
  • Publish Date 22 December 2023