انجمن ریاضی ایران فرهنگ و اندیشه ریاضی 1022-6443 44 2 2025 09 23 The Historic Death of Ali Khan Nazem al-Oloom and His Mathematics مرگ تاریخی علیخان ناظم‌العلوم و ریاضیات او 37 66 465 10.30504/mct.2025.1552.2089 FA امیرحسین اصغری انگلستان، دانشگاه جان مورز لیورپول 0000-0001-9658-2137 Journal Article 2025 04 17 Ali Khan Nazem al-Oloom‎, ‎the top graduate of the engineering class in the second cohort of Dar al-Fonun and later a teacher at the same institution‎, ‎was among the companions of Naser al-Din Shah during his first trip to Europe‎. ‎He remained in France‎, ‎where he studied mathematics under prominent figures such as Joseph Bertrand at the École Polytechnique‎. ‎After roughly two years‎, ‎he returned to Iran‎, ‎where he authored Hekmat-e Tabee’i‎, ‎the first physics textbook written in Persian‎, ‎and later ‎<em>Hekmat-e Riyaziyat‎: ‎Osoul-e Elm-e Hesab</em>, ‎known as ‎<em>Hesab-e Ali Khan</em>‎‎. ‎This latter work became the most widely used mathematics textbook in Iran’s modern educational history‎. ‎Despite the originality of his pedagogical approach — which emphasized mathematical meaning over rote procedure — he did not live to witness the success of his work‎. ‎Shaped by the socio-political constraints of his time‎, ‎his life ended in self-inflicted death‎. ‎This article offers‎, ‎for the first time‎, ‎a detailed portrait of his life‎, ‎writings‎, ‎and the historical trajectory of both‎. علیخان ناظم‌العلوم شاگرد اول طبقه‏ٔ مهندسی در دورهٔ دوم دارالفنون و سپس معلم در همان مدرسه مبارکه، یکی از همراهان ناصرالدین‌شاه در اولین سفر او به فرنگ بود. علیخان در فرانسه ماند و در کلاس‌های پلی‌تکنیک با معلمی افرادی مانند ریاضی‌دان فرانسوی ژوزف برتران شرکت کرد. بعد از حدود دو سال به ایران برگشت و اولین کتاب فیزیک درسی در ایران را تألیف کرد. سپس کتاب دیگری نوشت تحت عنوان <em>حکمت ریاضیات: اصول علم حساب</em>‎ که به ‎<em>حساب علیخان‎</em> معروف شد و از لحاظ گسترهٔ جغرافیایی، گسترده‌ترین کتاب ریاضی مورد استفاده در تاریخ معاصر ریاضیات ایران بود. ولی شرایط اجتماعی زمانه، او را به سمت مرگ خودخواسته سوق داد و خود او شاهد موفقیت کتابش نبود، کتابی که اگرچه برای مدرسه نوشته شده ‌بود، برخلاف بیشتر کتاب‌های درسی قبل و بعد از خودش علاوه‌بر محاسبات بر معنا در ریاضیات هم تأکید داشت. مقالهٔ حاضر، برای اولین‌بار تصویری از زندگی او و کتابش و سرنوشت هر دو را به دست می‌دهد. http://mct.iranjournals.ir/article_465_68ce199ec2c5517597ce0a4d89620f55.pdf