فرهنگ و اندیشه ریاضی

فرهنگ و اندیشه ریاضی

خیّام: ساقی خردمندان

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسنده
پژوهشگاه دانش‌های بنیادی،‌ پژوهشکده ریاضیات
چکیده
حکیم خیّام نیشابوری، ستارۀ تابناک آسمان علم و حکمت و ادب ایران‌زمین، به‌واسطۀ آثار علمی و حکمی و رباعیّاتی که از خود بر جای گذاشت نام خود را برای همیشه در تاریخ جاودان کرد. در بیان حکمت و دانش و شعر خیّام اُدبا و حُکما و عُرفا بسیار داخته‌اند، امّا اهل ریاضیات سخن نگفته‌اند یا دست‌کم بسیار کم سخن گفته‌اند، تا‌جایی‌که ذهن ریاضی‌ورزیده و خردمند خیّام تحت‌الشّعاع اندیشه‌های مستانه و خوش‌باشانۀ او قرار گرفته ‌است. آن شادمانگی که خیّام از آن سخن می‌گوید، نه از سرِ احساس و هیجان، که از سرِ عقل و تأمّل است؛ چراکه تعقّل و تغزّل در کنار هم حیات‌بخش است. اگرچه همگان را از میکدۀ خیّامِ حکیم سهمی ا‌ست، لیکن بیشترین بهره از آنِ خردمندان است. به‌راستی خردمندانِ طربناک میراث‌داران حقیقی خیّام‌اند؛ چه از نگاه آنان خیّام ساقی مِیخانۀ حکمت است، ساقی‌ای که بادۀ خوشی و طرب را در جام‌های اندیشه و حکمت پیشکش می‌کند. باید یک ریاضی‌کار باشی، با طبعی سرخوشانه، تا بتوانی طعم بادۀ ناب حکیم را عمیقاً درک کنی. یک دست جامِ طرب و یک دست جعدِ خرد می‌تواند سرخوشانه‌ای اندیشناک چونان ضیافت خیّام را آرزو کند؛ هر‌یک از این دو دست نباشد آرزو محال می‌شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


[1] اسلامى ندوشن، محمدعلى، خیام و درد روشن‌بینى، سخنرانى ایراد شده درکنکرة خیام درنیشابور، فصلناهه هستى، ۱۳۷۹.
[2] اسلامى ندوشن، محمدعلى، خاطرة خیام، کتاب ماه ادبیات و فلسفه، ٨٣ (١٣٨٣)، ٣٨-٤٧ .
[3] آقایانى جاوشى، جعفر، خیام وهندسه‌هاى ناقلیدسى، فرهنک، ٣٩-٤٠ (١٣٨٥)، ١٤١-١٨٩،
[4] آقایانى جاوشى، جعفر، حکیم عمر خیام نظریهیرداز معادلات درجه سوم، فرهنک، ٥٣-٥٣ (١٣٨٤)، ١-١٧
[5] تابش، یحیى، مفهوم اعداد حقیقى نزد حکیم عمر خیام، فرهنک، ٥٣ -٥٣ (١٣٨٤)، ١٩-٢٤.
[6] حبیبى، نجفقلى، خطبه توحیدیه ابن‌سینا و ترجمة آن از حکیم عمر خیام، جاوددان خرد، دورة جدید، ١٨ (١٣٩٥)، ۱۰۱-۸۳.
[7] خیام نیشابورى غیاثالدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم، رباعیات خیام، با تصحیح و مقدمه و حواشى محمدعلى فروغى و قاسم غنى، ویراش جدید همراء با ترجمة انکلیسى فیتزجرالد به کوشش بهاءالدین خرمشاهى جاب هفتم، انتشارات ناهید، تهران، ۱۳۹۹.
[8] خیام، مسعودخیام و ترانه‌ها، انتشارات نگاه، تهران، ١٣٩٧.
[9] دشتى، على، دمى با خیام، انتشارات امیرکبیر، تهران، ١٣٨١
[10]ذکاوتى قراکزلو، علیرضا، خیام حکیم ریاضیدان همان خیام شاعر است، گلچرخ، ٢١ (١٣٧٨)، ٧-٨
[١١] رازى نجم‌الدین، مرصاد العباد، به اهتمام محمد امین ریاحى، انتشارات علمى و فرهنکى، تهران، ١٣٦٨
[١٢] زرین‌کوب، عبدالحسین، باکاروان حله   (مجموعه نقد ادبى)، جاب هجدهم، انتشارات علمى تهران، ١٣٩٩
[14] شفیعى کدکنى، محمدرضا، در کوچه باغ‌هاى نیشابود (مجموعه شعر)، چاب شانزدهم، انتشارات سخن، تهران، ۱۳۸۹.
[15] شهریارى، برویز، منطق ریاضى ورباعیات خیام، زیباشناخت، ٢-٣ (١٣٧٩)، ٧٧-٩٢.
[۱۵] قربانی، ابوالقاسم، نکته‌هایی از تاریخ ریاضیات در ایران: مثلث‌حسابی خیام (یا پاسکال؟)، دستور دو جمله‌ای خیام (یا نیوتون؟)، سخن، ۱۰ (۱۳۳۸)، ۱۰۹۷-۱۱۰۵.
[۱۶] محیط طباطبائی، محمد، خیام، یا خیامی؟، انتشارات ققنوس، تهران، ۱۳۷۰.
[۱۷] مصاحب، غلامحسین، حکیم عمرخیام به عنوان عالم جبر، انجمن آثار ملّی، تهران، ۱۳۳۹.
[۱۸] مصاحب، غلامحسین، جبر و مقابله خیام، کتابخانه ملّی، تهران، ۱۳۱۷.
[۱۹] معصومی همدانی، حسین، خیام در میان فیلسوفان و صوفیان، نگاه نو، ۱۱۳ (۱۳۹۶)، ۱۱۱-۱۳۴.
[۲۰] میرافضلی، سیدعلی، رباعیات خیام در منابع کهن، چاپ اول، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، ۱۳۸۲.
[۲۱] میرافضلی، سیدعلی، رباعیات خیام و خیامانه‌های پارسی، چاپ دوم، انتشارات سخن، تهران، ۱۴۰۰.
[۲۲] هدایت، صادق، ترانه‌های خیام، چاپ چهارم، انتشارات امیر کبیر، تهران، ۱۳۴۲.
[۲۳] هشترودی، محسن، خیام ریاضی‌دان شاعر یا شاعر ریاضی‌دان، مجلّۀ دانشکدۀ ادبیات، ۳ (۱۳۴۲)، ۳۰۳-۳۱۰.
[۲۴] همایی، جلال الدین، خیامی نامه، چاپ اول، انجمن آثار ملّی، تهران، ۱۳۴۶؛ چاپ دوم، انتشارات سخن، تهران، ۱۳۹۴.
[۲۵] همایی، جلال الدین، غزلی نامه، کتابفروشی فروغی، تهران، ۱۳۴۲.
[۲۶] یوسفی، غلامحسین، یک دم میان دو عدم، ایران شناسی، ۸ (۱۳۶۹)، ۷۰۸-۷۲۳.
[27] Ronan, Colin A., The Cambridge Illustrated History of the World's Science, Cambridge University Press and Newnes Books, New York, 1983.
[28] Rosenfeld, B. A., A History of non-Euclidean Geometry, Springer-Verlag, New York, 1988.
[29] Sarton, G., Introduction to the History of Science, vol. I, From Homer to Omar Khayyam, Carnegie Institution of Washington Publication, Baltimore, 1927.

  • تاریخ دریافت 24 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری 04 شهریور 1402
  • تاریخ پذیرش 04 شهریور 1402
  • تاریخ انتشار 01 مرداد 1403