فرهنگ و اندیشه ریاضی

فرهنگ و اندیشه ریاضی

مرگ تاریخی علیخان ناظم‌العلوم و ریاضیات او

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
انگلستان، دانشگاه جان مورز لیورپول
10.30504/mct.2025.1552.2089
چکیده
علیخان ناظم‌العلوم شاگرد اول طبقه‏ٔ مهندسی در دورهٔ دوم دارالفنون و سپس معلم در همان مدرسه مبارکه، یکی از همراهان ناصرالدین‌شاه در اولین سفر او به فرنگ بود. علیخان در فرانسه ماند و در کلاس‌های پلی‌تکنیک با معلمی افرادی مانند ریاضی‌دان فرانسوی ژوزف برتران شرکت کرد. بعد از حدود دو سال به ایران برگشت و اولین کتاب فیزیک درسی در ایران را تألیف کرد. سپس کتاب دیگری نوشت تحت عنوان حکمت ریاضیات: اصول علم حساب‎ که به ‎حساب علیخان‎ معروف شد و از لحاظ گسترهٔ جغرافیایی، گسترده‌ترین کتاب ریاضی مورد استفاده در تاریخ معاصر ریاضیات ایران بود. ولی شرایط اجتماعی زمانه، او را به سمت مرگ خودخواسته سوق داد و خود او شاهد موفقیت کتابش نبود، کتابی که اگرچه برای مدرسه نوشته شده ‌بود، برخلاف بیشتر کتاب‌های درسی قبل و بعد از خودش علاوه‌بر محاسبات بر معنا در ریاضیات هم تأکید داشت. مقالهٔ حاضر، برای اولین‌بار تصویری از زندگی او و کتابش و سرنوشت هر دو را به دست می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


[۱] آرشیو ملی، چاپ غیرقانونی کتاب حساب ناظم‌‌العلوم توسط سیدحسین مصدق و دستور توقیف و ضبط نسخ منتشره، ۱۹۲۴۳/۲۹۷، ۱۳۲۶ ق.
[۲] آقاخان، میرزا، تاریخچه‌ای از دارالفنون، نشریه وحید، ۱۳۵ (۱۳۵۳)، ۹۷۸-۹۸۳.
[۳] اباذری، علیرضا، سه پاره سپاهانی، پیام بهارستان، ۲ (۱۳۸۹)، شماره ۷.
[۴] اربابی‌فر، فاطمه، آموزش فیزیک در نخستین کتابهای درسی فیزیک در ایران: اصول علم فیزیکِ ناظم‌العلوم و جرالثقیل کریشیش، تاریخ علم، ا١ (١٣٩٦)، شماره ١
[۵] اصغری، امیر، مهندس الممالک غفاری: تنهاترین ریاضی دان تاریخ، فرهنگ و اندیشه ریاضی، ۴۲ (۱۴۰۲)، شماره ۲، ۲۲۱-۲۶۳.
[۶] اصغری، امیر، مهندس‌الملک: پل میان گذشته و آیندۀ آموزش ریاضیات در ایران، فرهنگ و اندیشه ریاضی، ۴۳ (۱۴۰۳)، شمارۀ ۲، ۲۶۱-۲۷۸.
[7] اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان، تاریخ منتظم نأصرى، تصحیح رضوانى و محمد اسماعیل، بى نا، بى جا، ١٣٦٣
[۸] اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان، مرات بلدان، با تصحیحات عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۶۷.
[۹] ایمانیه، مجتبی، گنجخانه معارف: بازخوانی و شرح نظام نامه‌های مدارس قدیمی اصفهان، چشمه آفرینش، ۱۳۹۹. ١٠1 دولت آبادى، یحیى حیات یحیى، تصحیح مجتبى برزآبادى فراهانى ، تاریخ معاصر، انتشارات فردوسى، ١٣٨٧ [۱۱] دیولافوا، ژان، ایران، کلده و شوش، ترجمۀ علیمحمد فرهوشی، چاپ پنجم، دانشگاه تهران، تهران، ۱۳۷۱.
[۱۲] رزم‌آرا، کامبیز؛ بیات، کاوه، خاطرات و اسناد سپهبد حاجعلی رزم‌آرا، نشر و پژوهش شیرازه، تهران، ۱۳۸۲.
[۱۳] رشدیه، شمس‌الدین، سوانح عمر، نشر تاریخ ایران، تهران، ۱۳۶۲.
[۱۴] سرمد، غلامعلی، اعزام محصل به خارج از کشور (در دوره قاجاریه)، انتشارات بنیاد، تهران، ۱۳۷۲.
[۱۵] سعادت نوری، حسین، ظل‌السلطان، انتشارات وحید، تهران، ۱۳۴۷.
[۱۶] شهشهانی، سیاوش، حساب دیفرانسیل و انتگرال،ج ۱، انتشارات فاطمی، تهران، ۱۴۰۲.
[۱۷] صادقی، مقصود علی؛ عسکرانی، محمد رضا، درآمدی تاریخی بر روند تدوین و چاپ نخستین کتابهای درسی، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی (دانشگاه اصفهان)، پاییز ۱۳۸۶، ۷۱-۸۹.
[۱۸] صفایی، ابراهیم، اسناد نویافته، انتشارات بابک، تهران، ۱۳۴۹.
[۱۹] ضرغام، شهریار، گزارش‌های تلگرافی آخرین سال‌های عصر ناصرالدین شاه، خبرهایی از خوی، مؤلف، تهران، ۱۳۶۹.
[۲۰] علیخان ناظمالعلوم [عکس]، مجموعه عکس‌های امیر کبیر و دارالفنون، مرکز اسناد دانشگاه تهران، شماره مدرک ۱۲۲۳۳۱۵، شماره راهنما ۳۲۴ ع.
[٢١] ظل‌السلطان، میرز مسعود سرکذشت مسعودى، تصحیح حسین خدیو جم ج ١، بىذا، ١٣٦٨
[۲۲] فشاهی، محمدرضا، نهضت ترجمه در عهد قاجاریه (۲)، نگین، شهریور ۱۳۵۲.
[۲۳] فلاحی، اکبر، بررسی عملکرد و نقش مستشاران اتریشی در آموزش قشون و انتقال دانش و فناوری نظامی به ایران در عصر ناصری، تاریخ علم، ۱۶ (۱۳۹۷)، شماره ۱.
[۲۴] مرات الممالک، موسی‌خان، تفضیل مدرسه دارالفنون، سال ۱۳۱۴ قمری، به کوشش عبدالحسین نوایی و الهام ملک زاده، مجلۀ تخصصی گروه تا ریخ دانشگاه تهران، ۴ (۱۳۸۲)، شماره ۴، ۱۳-۵۲.
٢٥1 ملک المورخین عبدالحسین‌خان مرات الوقیع مظفرى(جلد اول)، تصحیح عبدالحسین نوایى مرکز پژوهشى میراث مکتوب، تهران، ۱۳۸۶.
[۲۶] ناصرالدین‌شاه قاجار، سفرنامه فرنگستان، سفر دوم، ۱۲۷۵ ش، به کوشش ایرج افشار، انتشارات شرق، تهران، ۱۳۶۳.
[۲۷] ناطق، هما، کارنامه فرهنگی فرنگی در ایران، انتشارات خاوران، پاریس، ۱۳۷۵.
٢٨1 ناظم‌العلوم، علیخان، اصول علم حساب وجبر و مقابله و تصاعدات و لکاردت، شناسه ٩٢٧١، کتابخانه آیت الله العظمی بروجردی، چاپ سنگی، ۱۳۲۶ق.
٢٩1 ناظم‌العلوم، علیخان، اصول عل یا شاسى، شناسه ٩٢٧٥، کتابخانه آیت الله العظمى بروجردى، جاب سنکى، ۱۳۲۷ق.
1 ٣٠ ناظم‌العلوم، علیخان، حکمت طبیعى، اصول عل فیؤیک، شناسه ١٥٥١٣، کتابخانه آیت الله العظمى بروجردى، چاپ سنگی، ۱۲۹۵ق.
٣١1 ناظم‌العلوم، علیخان، حکمت رداضى، اصول عل حساب، شناسه ١١٤٥٨، کتابخانه آیت اله العظمى بروجردى، چاپ سنگی، ۱۲۹۷ق.
٣٢1 ناظم‌العلوم، علیخان، سوکذشت تلمک (ترجمه)، شناسه ١٣ ١٥٥، کتابخانه آیت الله العظمى بروجردى، جاب سنگی، ۱۳۰۴ق.
[٣٣] نجم‌الدوله، عبدالغفار، وسیط الحساب، اصول حساب ابتدایى و عملیات، شناسه ١١٥٨٢، کتابخانه آیت الله العظمی بروجردی، چاپ سنگی، ۱۳۱۸ق.
[۳۴] نوایی، عبدالحسین؛ ملک زاده، الهام، تفصیل مدرسه دارالفنون: عنوان نسخه‌ای خطی از سال ۱۳۱۴ هجری قمری مجموعه بیوتات کاخ گلستان، مجلۀ تخصصی گروه تاریخ دانشگاه تهران، ۴ (۱۳۸۲)، ۱۳-۵۱.
[۳۵] وزارت امور خارجه، واحد نشر اسناد، گزیده اسناد سیاسی ایران و عثمانی دوره قاجاریه، ج ۲، تهران، ۱۳۷۰.
٣٦1 وحیدنیا، سیف الله، خاطرات و اسناد، انتشارات وحید، تهران، ١٣٦٧.
٣٧1 هدایت، رضاقلى، مجمع الفصحاء (٢،/١٢ ق)، تصحیح مظاهر مصفا، انتشارات امیرکبیر، تهران ١٣٨١,
[۳۸] هدایت، مهدی‌قلی، خاطرات و خطرات، شرکت چاپ رنگین، تهران، ۱۳۲۹.
[۳۹] همایی، جلال‌الدین، خیامینامه، انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۴۶.
[۴۰] یغمایی، اقبال، مدرسه دارالفنون (۱۱)، مجله یغما، ۲۶۴ (۱۳۴۹)، ۳۶۱-۳۶۶.
 

  • تاریخ دریافت 28 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 18 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 18 اردیبهشت 1404
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1404