فرهنگ و اندیشه ریاضی

فرهنگ و اندیشه ریاضی

مهندس‌‌الممالک غفاری: تنهاترین ریاضی‌دان تاریخ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
انگلستان، دانشگاه جان مورز لیورپول
چکیده
میرزا نظام مهندس‌الممالک غفاری، تحصیل‌کردهٔ ریاضی در پلی‌تکنیک فرانسه و از انگشت‌شمار تحصیل‌کردگان دورهٔ قاجار، سعی کرد دانش ریاضی‌ای را که در فرانسه آموخته بود، با ایجاد یک نظام نمادی متاثر از فارسی، فارسی‌سازی کند. ولی با توجه به فاصلهٔ زیاد ریاضیات ایران با ریاضیات اروپا، این کار مأموریتی غیرممکن بود. کشف‌های اخیر از نوشته‌های گستردهٔ ریاضی او، برای اولین بار، فرصتی را برای ارزیابی جامع تلاش‌ها و جایگاه دستاورد او در تاریخ ریاضیات ایران فراهم می‌کند. این مقاله نه‌تنها زندگی میرزا نظام را به تصویر می‌کشد، بلکه همهٔ آثار ریاضی مکتوب به‌جا‌مانده از او را معرفی و به‌طور اجمالی ولی صادقانه بررسی می‌کند. در این مقاله استدلال خواهیم کرد که چرا نمی‌توان و نباید میرزا نظام را یک ریاضی‌دان دورهٔ قاجار محسوب کرد، اگر‌چه او در آن زمان می‌زیسته است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


[۱] اصغری، امیر، عبدالغفار اصفهانی کیست؟ (مشاهده شده در تاریخ آذر ۱۴۰۲)
https://amirasghari.com/mirza.
[۲] اصغری، امیر، غلامحسین رهنما کیست؟ (مشاهده شده در تاریخ آذر ۱۴۰۲)
https://amirasghari.com/rahnama.
[۳] اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، تاریخ منتظم ناصری، چاپ محمداسماعیل رضوانی، دنیای کتاب، تهران
۱۳۶۷.
[۴] بلخاری قهی، حسن؛ جاللی، نادره؛ قنبری، امید، زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی استاد سید عبدالله انوار (انوارنامه)، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران، ۱۳۹۶.
[۵] بهاالدین عاملی [شیخ بهایی]، خلاصه الحساب، کتابخانه مجلس شورای اسلامی، شماره نسخه ۱۳۲۳۷.
[۶] حسیبی، ریاب، قحطی و گرانی در سال ۱۲۸۷ و ۱۲۸۸ ه.ق، مجله گنجینه اسناد، ۸-۷، ۱۳۷۱.
[۷] دولت آبادی، یحیی، حیات یحیی، فردوسی، تهران، ۱۳۷۱.
[۸] ذهنی تهرانی، سید محمدجواد، اللباب (شرح فارسی بر خلاصه الحساب شیخ بهائی)، نشر حاذق، تهران، ۱۳۷۱.
[۹] رشیدی، علیرضا؛ قنبریان، علی، بررسی زندگانی چهارتن از رجال دودمان غفاری کاشانی، تاریخنامه خوارزمی، ۹ (۱۴۰۱)، شماره ۳۸، ۱۴-۴۷.
[۱۰] رشید یاسمی، غلامرضا، مقاله‌ها و رساله‌ها، به کوشش ایرج افشار، مجموعه انتشارات ادبی و تاریخی موقوفات دکتر محمود افشار یزدی، تهران، ۱۳۷۳. 
[۱۱] زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی میرزا عبدالغفار نجم‌الملک، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران، ۱۳۸۳.
[۱۲] سادات بیگدلی، سید محمود؛ شریف زاده، اکبر، روزنامه خاطرات مهندس‌الممالک غفاری، دوفصلنامه علمی کاشان‌شناسی، ۲۲ (۱۳۹۸)، ۱۱۵-۱۴۲.
[۱۳] سپهر، احمدعلی [مورخ‌الدوله]، ایران در جنگ بزرگ ۱۹۱۴-۱۹۱۸، بی‌نا، بی‌جا، ۱۳۳۶.
[۱۴] سپهر، عبدالحسین [ملک‌المورخین]، مرآت‌الواقیع مظفری، ویراستار عبدالحسین نوایی، مؤسسه نشر میراث مکتوب، تهران، ۱۳۸۶.
[۱۵] سلیمانی‌تبار، محمد، نخستین آثار نگاشته‌شده در فیزیک جدید در دوران قاجار، تا سال ۱۳۰۰ ه.ق، تاریخ علم، ۱۲ (۱۳۹۳)، شماره ۲، ۲۷۶-۲۹۵.
[۱۶] سید بنکدار، سیدمسعود؛ محمدی آیین، شهرزاد، ناصرالدین‌شاه در جستجوی معادن طلا، گنجینه اسناد، ۲۸ (۱۳۹۷)، دفتر ۴، ۲۶-۵۰.
[۱۷] شاملو، احمد، روزنامه سفر میمنت از ایالات متفرقه امریک، انتشارات مازیار، تهران، ۱۳۹۳.
[۱۸] غفاری، ابراهیم، تاریخچه و شجره خاندان غفاری کاشانی، در فرهنگ ایران زمین، ۲۰ (۱۳۵۳)، ۱۴۵-۲۰۵.
[۱۹] غفاری، محمدعلی، خاطرات و اسناد محمدعلی غفاری، نایب اول پیشخدمت باشی (تاریخ غفاری)، به کوشش منصوره اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان، نشر تاریخ ایران، تهران، ۱۳۶۱.
[۲۰] فاتح، مصطفی، پنجاه سال نفت ایران، انتشارات شرکت سهامی چهر، تهران، ۱۳۳۵.
[۲۱] قاسملو فرید، رهیافتی به تاریخ ریاضیات در ایران معاصر، انتشارات فاطمی، تهران، ۱۳۹۶.
[۲۲] قانون تأسیس دانشگاه، تعلیم و تربیت، ۵ (۱۳۱۴)، شماره ۱.
[۲۳] کتاب نارنجی: گزارش‌های سیاسی وزارت امور خارجه روسیه تزاری درباره انقلاب مشروطه ایران، ج دوم، به کوشش احمد بشیری، نشر نور، تهران، ۱۳۶۶.
[۲۴] کشتمند، ناهید؛ امرایی، شمس‌الدین، بررسی قرارداد نفت دارسی براساس اسناد نیافته، تاریخنامه خوارزمی، ۸ (۱۳۹۴)، ۸۹-۱۰۷.
[۲۵] کوهستانی‌نژاد، مسعود، کتاب اخبار و احوال کتاب به روایت مطبوعات (۱۲۸۵-۱۳۰۴ شمسی)، خانه کتاب، تهران، ۱۳۹۵.
[۲۶] مدرسی چهاردهی، مرتضی، بزرگترین دانشمند ریاضی عصر ناصری – میرزا نظام‌الدین غفاری – مهندس‌الممالک، ارمغان، ۲۶ (۱۳۳۶)، شماره ۳، ۱۰۳-۱۱۰.
[۲۷] مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من: تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، ج ۱، شرکت نشر کتاب هرمس، تهران، ۱۳۸۶.
[۲۸] مظفرالدین شاه قاجار، سفرنامه مبارکه همایونی (دومین)، مطبعه مبارکه شاهنشاهی، تهران، ۱۲۸۱.
[۲۹] ملک‌زاده، الهام، رؤسا، معلمان و کادر آموزشی و اداری مدرسه دارالفنون، گنجینه دارالفنون، ۴ (۱۴۰۰)، شماره ۱۳، ۳۳-۵۶.
[۳۰] محسن‌الدوله، مهدی، خاطرات محسن‌الدوله (زندگی‌نامه میرزا مهدی‌خان محسن‌الدوله شقاقی)، به کوشش حسینقلی‌خان شقاقی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۵۳.
[۳۱] مهندس‌الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی حساب تغییرات (Calcul des Variations)، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۱۱۵۳۸، ۱۲۵۲.
[۳۲] مهندس‌الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی روزنامۀ خاطرات مهندس‌الممالک غفاری، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۳۶۸۸۴، ۲۹ اسفند ۱۲۶۲.
[۳۳] مهندس‌الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی تحلیل بالنهایه صغیری؛ حساب تفاضلی، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۳۶۸۷۵، ۱۳ خرداد ۱۲۶۶.
[۳۴] مهندس‌الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی تحلیل بالنهایه صغیری؛ حساب اصلی، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۳۶۸۷۳.
[۳۵] مهندس‌الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی رساله مثلثات، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۳۶۵۴۷، ۱۴ مهر ۱۲۶۶.
[۳۶] مهندس‌الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی هندسه تحلیلی، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۳۶۸۷۴، ۱۸ اسفند ۱۲۶۶.
[۳۷] مهندس‌الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی قوی و حرکت کبری، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۳۶۸۸۳، ۲۸ تیر ۱۲۶۷.
[۳۸] مهندس‌الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی رساله در هندسه اعلی، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۳۶۵۴۶، ۵ فروردین ۱۲۷۶
[۳۹] مهندس الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی مفتاح الایافیت، شامل دو کتاب، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۱۳۶۵۴۴، بهمن ۱۲۷۶.
[۴۰] مهندس الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی قوی و حرکت وسطی، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۱۳۶۸۸۵، اسفند ۱۲۷۶.
[۴۱] مهندس الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی اصول محدّدین، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۱۳۶۸۸۷، اردیبهشت ۱۲۸۳.
[۴۲] مهندس الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی رساله مقدماتیه در هندسه تصویری، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۱۳۶۵۴۵، فروردین ۱۲۸۴.
[۴۳] مهندس الممالک غفاری، میرزا نظام، نسخۀ خطی هندسه مسطحه، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران مخزن ادارۀ کل کتاب‌های خطی و نادر، شمارۀ نسخه ۱۳۶۸۸۶، آبان ۱۲۸۸.
[۴۴] ناصرالدین شاه قاجار، روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه در سفر سوم فرنگستان (کتاب دوم)، مصحح محمداسماعیل رضوانی و فاطمه قاضیها، انتشارات سازمان اسناد ملی ایران، تهران، ۱۳۷۱.
[۴۵] نجم الدوله، عبدالغفار، حل مالاینحل، بی جا، بی نا، ۱۲۳۸.
[۴۶] نجم الدوله، عبدالغفار، کفایت الحساب، بی جا، بی نا، ۱۲۵۲.
[۴۷] نجم الدوله، عبدالغفار، تشخیص نقوس دارالخلافه، به کوشش ناصر پاکدامن، براساس مجله فرهنگ ایران زمین، بی نا، تهران، ۱۳۵۳.
[۴۸] نجم الدوله، عبدالغفار، بدایة الجبر: اصول جبر و مقابله نظری و عملی و مکاتیب ابتدائیه، بی نا، بی جا، ۱۲۸۰.
[۴۹] تبار، محمد، نجم الدوله و فیزیک، تاریخ علم، ۱۸ (۱۳۹۹)، شماره ۱، ۲۸۱-۳۲۲. نیک سرشت، ایرج؛ سلیمانی
[۵۰] وارث، مهدی؛ کلاشی، صباح قنبری، تعمیر و توسعه راه تهران-قم در دوران قاجار، تحقیقات تاریخ اجتماعی، ۱ (۱۳۹۰)، شماره ۲، ۱۰۱-۱۲۳.
[۵۱] هشترودی، محسن، مصاحبه با مجله ریاضی یکان، یکان، ۷ (۱۳۴۳)، ۵۳-۵۷.
[۵۲] فرخ، رکن‌الدین، تاریخچه کتاب و کتابخانه در ایران، هنر و مردم، ۷۲ (۱۳۴۷)، ۵۴-۶۰.
[۵۳] یغمایی، اقبال، میرزا نظام‌الدین مهندس الممالک وزیر علوم، آموزش و پرورش، ۴۶ (۱۳۴۶)، شماره ۷-۸، ۵۴-۶۰.
[۵۴] یغمایی، اقبال، غلامحسین رهنما، چهل و دومین وزیر فرهنگ، آموزش و پرورش (تعلیم و تربیت)، ۱۳۵۴، شماره ۴۳۰-۴۲۹، ص ۷.
[۵۵] یغمایی، اقبال، یادی از معلمان دارالفنون، آموزش و پرورش (تعلیم و تربیت)، ۴۷ (۱۳۵۷)، ۱۳۲-۱۴۹.
[۵۶] Atai, M. F., The Sending of Iranian Students to Europe (1811-1906), University of California, Berkeley, 1992.
[۵۷] Bell, E. T., Men of Mathematics, Simon and Schuster, New York, 1986.
[۵۸] Chasles, M., Traité de Géométrie Supérieure, Gauthier-Villars, 1880.
[۵۹] Cummings, S, Parker, A. E., D'Alembert, Lagrange, and reduction of order, Convergence, (2015). doi:10.4169/convergence20150901.
[۶۰] Duhamel, J. M. C., Éléments de Calcul Infinitesimal, vol.1, Mallet- Bachelier, 1860.
[۶۱] Ettlinger, H. J., A simple form of Duhamel's theorem and some new applications, Amer. Math. Monthly, 29 (1922), no. 7, 239-250.
[۶۲] Goldstine, H. H., A History of the Calculus of Variations from the 17th through the 19th Century, vol. 5, Springer Science & Business Media, New York, 2012.
[۶۳] Gray, J., Henri Poincaré: A Scientific Biography, Princeton University Press, Princeton, 2012.
[۶۴] Mirza-Nizam, M., Théorème sur les surfaces du second degré, Nouvelles Annales de Mathématiques, 3 (1864), 167-168.
[۶۵] Mirza-Nizam, M., Théorème sur les determinants, Nouvelles Annales de Mathématiques, 4 (1865), 500-504.
[۶۶] Mirza-Nizam, M., Note sur les cônes du second ordre, Nouvelles Annales de Mathématiques, 5 (1866), 105-118.
[۶۷] Moore, R. L., On Duhamel's theorem, Ann. of Math., 13 (1/4) (1911), 161-166.
[۶۸] Moore, R. L., Nouvelles annales de mathématiques, available at https://nouvelles-annales-poincare.univ-lorraine.fr/?p.
[۶۹] Polya, G., How to Solve It: A New Aspect of Mathematical Method, no. 246, Princeton University Press, Princeton, 2004.
[۷۰] Sigler, L., Fibonacci's Liber Abaci: A Translation into Modern English of Leonardo Pisano's Book of Calculation, Springer Science & Business Media, New York, 2003.
[۷۱] Sylvester, J. J., LVII. Note on elimination, The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science, 17 (111) (1840), 379-380.
 

  • تاریخ دریافت 01 دی 1402
  • تاریخ بازنگری 10 دی 1402
  • تاریخ پذیرش 10 دی 1402
  • تاریخ انتشار 01 دی 1402